مبانی نظری
مقدمه
مرمت مفهومی والاتر از دوباره سازی ساختمان دارد، زیرا علاوه بر حفظ بنا، تلاش باید بر این باشد که هویت، ارزشها و فرهنگ یک جامعه در سرزمین شکلگیری آنها حفظ شود. هدف ما نیز در این پروژه حفظ هویت و ارزش تاریخی، اجتماعی، اقتصادی بنا و منزلت فرهنگی آن با توجه به حفظ اصالت و انسجام بصری، ساختاری و عملکردی آن در عین برآورده سازی نیازهای امروزی بود. تدوین برنامه بازدید، ثبت آسیبهای وارده و ارائه راهکارهایی برای رفع این آسیبها و تلاش برای حفظ و احیا بنا از طریق استحکامبخشی به آن و توجه به مسائل اقتصادی ازجمله سیاستها در احیا این پروژه بود.
این بنا در شیراز و در چها راه اصلاح نژاد واقع گردیده است . کاربری اولیه این مجموعه که خود قسمتی ا فضای شمالی گاراژی موصوف به گاراژ صمیمی میباشد به صورت مهمانسرا ( مهمانسرای نادر ) در گذشته تعریف شده است . ساخت بنا به زمان اوایل پهلوی دوم ( حدودا 1335 ) باز میگردد و فرم و ساختار خطی بنا بر اساس معماری این دوره بوده و از آن زمان تاکنون دستخوش تغییراتی آشکار شده است. ساختمان قسمتی از طبقه دوم مجموعه احداثی میباشد که طبقه همکف به صورت واحدهای تجاری به ارتفاع 5 متر میباشد و قسمت شرقی طبقه فوقانی نیز بعد از تغییر کاربری سالها به صورت دفتر خدماتی مشغول به فعالیت بوده است . در دهه های بعد قسمت غربی بنا بلااستفاده و بهمرور زمان فرسوده گردیده است .
پیش از اقدام به مرمت و بازسازی، مجموعه اقداماتی از قبیل، بررسی و شناخت وضعیت فعلی بنا، تهیه و تدوین طرحهای پیشنهادی و بررسی و انتخاب بهترین گزینه و در نهایت جمعبندی و تهیه نقشههای اجرایی انجام شد. انتخاب طرح نهایی برای باز زنده سازی بنا با توجه به مواردی از قبیل توجه به ماهیت بنا ، حفظ و ترمیم و تقویت دیوار های اصلی و زیباییشناسی و انتخاب مصالح مناسب انجام گردیده است .
این بنا چون سایر بناهای دوره میانه شیراز از تزیینات بسیار کمی بهره مند بوده و حتی بر خلاف ساختمانهای این دوره که تزیینات را از درون به بدنه نما منتقل مینمایند از نمای خاصی نیز بهره مند نمیباشد . ساختمان مطابق با اقلیم 60 سال گذشته شیراز به صورت سقف شیروانی با استراکچر خرپای چوبی بوده و پلان ساختمان به صورت کشیده و در جهت شرقی – غربی احداث گردیده و نورگیری ساختمان در طول ساختمان صورت پذیرفته است .
متریالهای اصلی ساختمان شامل آجر گری و چوب میباشد که در احیا ساختمان نیز این دو متریال به عنوان شاخصه اصلی در احیا بنا و طرحهای ثانویه در نظر گرفته شده است .
مساحت بنا برابر 286 متر مربع میباشد که به صورت فضای تکمیلی مجاور با ساختمان دفتری با کاربری اداری قرار گرفته است .
واقعیت وجودی این بنا به صورتی است که در سالهای گذشته کمتر به احیاء این فضا فکر شده و حتی با توجه به متراژ کل مجموعه ، احتمال تخریب کلی مشهودتر به نظر میرسید لکن با توجه به امکان تغییر رفتار و نگرش افراد در احیاء این فضا مصمم بودیم که بخشهای هویتی اصلی بنا دچار آسیب نشود و در صورت تصمیم به بازگشت به حالت اولیه ، در زمانهای آتی امکان این تصمیم محقق گردد .
مشکلات پیش رو :
الف : برخی از دیواره های جانبی ساختمان از جداره های خشتی با ملات فاقد کیفیت تشکیل شده بود که در سالهای اخیر به دلیل آتش سوزی در طبقهء تحتانی و همچنین گذراندن چندین زلزله دارای ترکهای عرضی در بدنه میبود که نسبت به تقویت دیواره از طریق تسمه کشی جرز ها و تزریق مواد افزودنی اقدام گردید.
ب: در سازه های خرپای شیروانی تعدادی از دیرک ها و یا به اصطلاح اًردی ها دچار شکستگی شده بود که در مراحل بازسازی تعویض گردید.
ج: سطح بیرونی ورقهای گالوانیزه دچار پوسیدگی و نشتی آب به طبقات زیرین بوده است که مجدادا بخشی از ورق ها فرنگ پیچ شده و تعداد از تیرچه های نگهدارنده ورق گالوانیزه ( بٌرم ها ) تعویض گردیده است .
د : در قسمت راهروها و اتاقها خرده پوشها و توفال ها ( بولیو ها ) آسیب دیده که نسبت به تعویض آنها اقدام گردید . روی سقف چوبی نیز به دلیل مسائل اقلیمی و حرارتی گلاندود شده بود که در اثر مرور زمان و رطوبت، برخی قسمتهای آن تخریب شده که تماما ترمیم گردیده است .
ه : این مجموعه در مجاورت ساختمانی با عملکرد خدماتی ( قسمت شرقی بنا ) میباشد که همزمانی فعالیت دو گروه و تفکیک فضایی با توجه به وجود راهرو مشترک نیازمند تفکر مهندسی و ایجاد پارتیشن های کاذب جهت جداسازی و عدم تداخل عملکردی میباشد که در سه مرحله نسبت به تفکیک فضایی و اجرا اقدام گردیده است .
ی: کف طبقه ساختمان که در واقع سقف طبقه زیرین را تشکیل میدهد دارای حجم زیادی ناخاله ساختمانی میبود که وزن بسیار زیادی را به ساختمان تحمیل نموده است لذا جهت برداشت بار مازاد اقدامات فنی صورت پذیرفته است .
م : ناشاقولی دیوارها در زمان ساخت و در زمان گذشته مشکلاتی را جهت ایجاد بدنه سازی و کف فرش ایجاد نموده است .
فضاهای معماری
ورود مدرنیسم و ساده سازی فضاها از ویژگیهای ساختمانهای دوره پهلوی است همچنین معماری سبکی التقاطی به خود میگیرد و رنگهای مورد استفاده به سردی میگراید . برونگرا شدن ساختمانها و توجه به نما از دیگر آیتم های ساختمانهای پهلوی است که نقش تزیینات در این ساختمان با توجه به کاربری آن بسیار کم رنگ بوده است .
مکان گزینی بنا بر اساس محورهای حرکتی و بصری استوار میباشد و توجه به پیش فضاها و محدودیتها در انتخاب نوع فضاها موثر بوده است . این بخش بنا به صورت مستطیلی دارای یک راهرو مرکزی و اتاقهایی واقع در شمال و جنوب ساختمان میباشد که دیوارهای جداکننده فضای اتاق به صورت باربر بوده و قابلیت حذف نداشته است . ساختار فضایی طرح اولیه منطبق بر سبک زندگی افراد بوده و با تغییری اندک این فضا به خواستگاه و نیاز امروزی تبدیل گردیده است .
در طرح پیشنهادی فضاهی کم اهمیت چون فضاهای خدماتی ( سرویس و آبدارخانه ) به قسمت شرقی بنا منتقل گردیده است . اتاقهای شمالی جهت پرسنل و اتاقهای بخشهای جنوبی به مدیران اختصاص داده شده است . همچنین دو بخش فضای لابی و سالن کنفرانس به صورت شمالی – جنوبی در نظر گرفته شده اند .
فضای میانی به علت تراز بالاتر به پذیرش و لابی مجموعه تبدیل گردیده که بهره گیری از نور مستقیم شمال و جنوب جزو ویژگیهای منحصر بفرد این قست تلقی میگردد .
مجموعا چهار اتاق به صورت دو اتاق کارمندی و دو اتاق مدیریتی بر اساس امکان معماری بنا و درخواست کارفرما در نظر گرفته شده است همچنین با توجه به نیاز مجموعه جهت احداث سالن اجتماعات و امکان برداشتن دیوارهای راهروی غربی ، سالنی به متراژ 62 متر مربع جهت تعریف فضای اجتماعات در نظر گرفته شده است . این ساختمان در اصل نیمه برونگرا بوده که علت به نوع قرارگیری پلان و استفاده از فضای بیرونی به عنوان فضای خارجی باز میگردد .
ابن هیثم زیبایی را نتیجه بیست و دو عامل میداند که تنها دو عامل منجر به تحریک حس زیبایی میشود ، اولی نور و دوم رنگ.
نور در معماری ایرانی و در معماری دوره میانه نقش بسیار بالایی ایجاد نموده است با توجه به شرایط بنا ، جدا از بهره مندی تمامی فضاها از نور طبیعی ، اتاقهای مجاور دارای 3 کمد تمام قد با جرز 10 سانتی آجر میبود که با حذف جرز غیر باربر موجود نور در فضاهای میانی به شکل فوق العاده ای نقش خود را بازی نموده است که از فرصت ایجاد شده جهت احداث قابهایی فلزی با جداکننده های شیشه ای جهت رعایت محرمیت بهره گرفته ایم .
طرح پارتیشن های شیشه ای به نحوی بر روی شیشه حک گردیده که امکان مشاهده المانهای سقف از راهرو وجود خواهد داشت ، همچنین در محیط های کارمندی شفافیت فضای عملکردی و دسترسی مستقیم بین اعضا بدون شکسته شدن حریم فردی محیا گردیده است ، لازم به ذکر است امکان دید مستقیم مراجعه کننده به هیچ یک از پرسنل و مجموعه مدیریت در صورت بسته بودن دربهای ورودی وجود نخواهد داشت .
در خصوص رنگهای مورد استفاده بایستی اعلام گردد به دلیل اهمیت دیده شدن بدنه آجری ( هویت بنا ) و همچنین در عین پیچیگی المانهای احداثی در سقف نیاز به سطحی جهت آرامش فکر و ایجاد کنتراست مشاهده گردیده است لذا رنگ سفید بدنه ها و سقف و طوسی اجرا شده در سقف سالن جلسات ما را به خواسته خود نزدیکتر نموده است .
راهرو میانی پل ارتباطی تمامی فضاهای تعریف شده میباشد که ارتفاع بلند سقف و نمایش هویت بنا و بالاخص نمایش اًردی ها و خرده پوش ها به همراه بولیو ها ( پوشال) ما را در درک تاریخچه بنا یاری میرساند .
در بیان کلی تزیینات اتاقهای مدیریتی و کارمندی بیش از سایر فضا ها میباشد و سالن پذیرش و سالن کنفرانس خواستگاهی جهت آرامش فکری و تهی از آبجکتهای خاص در نظر گرفته شده است .
تاسیسات
اجرای سیستم سرمایش به صورت کولر آبی میباشد ، کانالها از نوع گالوانیزه و در برخی از مقاطع به صورت اکسپوز اجرا گردیده است ، سایر کانالکشی ها به صورت مخفی و خارج از دید عموم میباشد .
اجرای سیستم گرمایش به صورت شوفاژ و کلیه لوله کشی ها از کف صورت پذیرفته است .
سیم کشی برق به صورت روکار و صنعتی با طرح کلید و پریزهای قدیمی صورت پذیرفته است .لازم به ذکر است بخشی از آیتم ها چون سوکت های شبکه به دلیل عدم وجود نمونه با کاربری مشابه ؛ معادل سازی گردیده است .
به جهت حساسیت موضوع و عملکرد مناسب بنا کلیه پوشالها و گل اندود بر روی خورده پوشها ترمیم گردیده و جهت حفظ دمای مطبوع در اتاقها به ناچار از سقف کاذب استفاده گردیده است . ذکر این نکته لازم است که در راهروهای ارتباطی به دلیل حفظ و نمایش بخشی از هویت بنا خود توفالها و الحاقات وابسته به نمایش گذاشته شده است .
اقدامات و مداخله
مداخله در قسمتی از پیکره بنا و توجه به استحکام بنا با تعبیه تیرآهنهایی بین دهانهها به همراه احداث بالشتک بتنی و صفحات الحاقی و تغییر در روند تأثیرگذاری عوامل فرساینده مانند رطوبت و سایر عوامل طبیعی ازجمله اقدام در بازسازی و استحکام بخشی این بنا بوده است .
از جمله اقدامات دیگر تخریب کمدهایی بین دیوارها بوده که در ابتدا با فریم بندی و نبشی کشی نسبت به افزایش مقاومت بازشوها اقدام گردید و در مرحله بعدی توسط فریم های فلزی و پارتیشنهای شیشهای پوشانده شده و باعث ایجاد حس فضای اداری در محیط شده است .
مواد و مصالح
در بازسازی بنا و برای حفظ هویت آن از متریالهای طبیعی مانند چوب، ام دی اف خام و همچنین روکش طبیعی ون با رنگ طبیعی استفاده شد. مصالح استفاده شده در کار شامل چوب، سنگ، آهن، آجر، گچ و برای پوشش برخی نقاط از رنگ استفاده شده است . برای اندود کردن دیوارهای داخلی، سفیدکاری به وسیله ملات گچ انجام شده و سپس روی آن از رنگ استفاده گردیده است . در تجدید قسمتی از بنا از آجرهای رسی قرمز رنگ و مارون و گلبهی فروریخته در بنا با حفظ شمای گذشته با بندکشیهای گود سیمان سفید و پودر رنگ و متناسب با موقعیت فضایی استفاده گردیده است و برای از بین بردن حالت گچی و خاکی آجر و تثبیت رنگ آنها از مواد افزودنی بی رنگ روی بدنه آجری استفاده گردیه است .
سقف بنا خرپای چوبی و با ارتفاع شاخص یک و نیم متر میباشد که به دلیل مسائلی از قبیل گردوغبار و حرارت و برودت در فضاهای با عملکرد خدمات ، از سقف کاذب ( گچ برگ ) در طراحی استفاده گردیده است و در قسمتهای تحتانی نیز از المانهایی همراستا با هویت معماری بنا استفاده شده است .
اتصالات خرپای سقف تسمه های فولادی میباشد که جها احیاء هویت بنا از بستهای فولادی و میلهای ترانس جهت پوسته های الحاقی بنا استفاده گردیده است . همچنین انسجام و همپیوندی اجزای جدید و قدیم بنا از مهمترین و تاثیرگذارترین عوامل جهت طرح بوده که در تمامی مراحل طرح و ساخت مورد بررسی قرار گرفته است .
جهت اجرای پله های سنگی راهرو میانه از بلوکهای یکپارچه و جهت کاهش وزن با خالی نمودن حجم مازاد بهره گرفته شده است .
تزئینات و مبلمان
تزیینات و معماری ایرانی روحی کاملا محلی دارد از این رو پیش از شروع بازسازی بنا به کلیه موارد مربوطه رسیدگی گردیده است . این ساختمان به دلیل نوع بنا گذشته فاقد تزیینات خاصی چون سقف های چوبی ، چلیپا ، گچبری و سایر تزینات شاخص دوره پهلویبوده که نوع چینش آجرها به عنوان سبک خاص معمار دوره ساخت در معماری تجدید بنا به عنوان پارامتر های اصلی در نظر گرفته شده است . همچنین در خصوص رنگ بندی سرامیک های بدنه و کف فضاهای خدماتی ( سرویس و آشپزخانه ) سعی گردیده که از فرمهای طبیعت گرایانه و مزین به نقوش گل استفاده گردد و در خصوص رنگ بندی فضاهای خدماتی نیز سعی بر انتخاب رنگهای کرم روشن و نزدیک به آبی و فیروژه ای شده است .
نوع آجر کار شده به هیچ عنوان دارای نظم خفته و راسته نداشته و بعضا تخمین زده میشد که هر رج دیوار با یک ذهنیت چیده شده است لکن در این خصوص چینش بنا با هویت موجود ملاک عمل بوده و نسبت به ترمیم دیواره و بند کشی چینش موجود اقدام گردیده است .
در خصوص نعل درگاههای چوبی واقع در بدنه آجری با توجه به در نظر گیری هویت بنا کلیهء دیواره ها با نعل درگاههای موجود و در صورت تخریب نسبت به جایگذاری نمونه مشابه و سپس ترمیم دیوار اقدام گردیده است .
برای تزیینات سقف کمپوزسیون مصالح و فرم و رنگ طبیعی در نظر گرفته شده است همچنین در استفاده از دیرک های چوبی و همچنین بستهای فلزی و فرمهای ضربدری سعی شده که فرمهای بصری ایجاد شده خوشایند به نظر برسد .
در طراحی مبلمان مجموعه نیز از فرم های فلزی سقف و همچنین رنگ بندی خام و طبیعی مصالح اقتباس گردیده و در نهایت به فرمی دلخواه و کارا منجر گردیده است .
ما در راهرو ارتباطی سعی کرده ایم کل آنچه را که از بنای موجود به امانت گرفته ایم به نمایش درآوردیم. نورپردازی بدنه توفالها ، اٌردی ها و خرده پوشهای نمایان همگی دلالت بر وجود این اصل خواهند داشت ؛ همچنین بخشی از دیوارهء اتاقهای مدیریت با شمایل ذاتی و به شکل قاب بندی ، شاهد و بیان کننده این ادعا خواهد بود .